Pam fod Rhun eisiau bod yn “benderfynol radical” wrth weddnewid economi Cymru

Fel newyddiadurwr, rwy’n cofio dweud yn 1999 mai efallai’r mesur pwysicaf o lwyddiant datganoli fyddai’r effaith fyddai’n ei gael ar yr economi. 19 mlynedd yn ddiweddarach, yn sicr ni allwn ddweud fod datganoli wedi bod yn fwled hud.

Fodd bynnag, rydym bellach yn gallu pwyntio’n fwy cywir at Lywodraeth Cymru, yn hytrach na datganoli ei hun, fel y broblem. Hyd yn oed gyda’r pwerau cyfyngedig sydd gennym, credaf y gallai ymdrech gydlynol newydd gan weinidogion drawsnewid economi Cymru.

Rwy’n cadw at y farn wreiddiol honno am bwysigrwydd datblygu economi Cymru. Mewn gwirionedd, mae’n bwysicach nag erioed. Nid yn unig fod Cymru ddim gwell yn economaidd nag ar ddyfodiad datganoli, ond mae ein GDP cymharol wedi gostwng ymhellach o dan gyfartaleddau’r DG ac Ewrop.

Fel ymgeisydd arweinyddiaeth Plaid Cymru, nid oes angen i mi ddweud fy mod am i Gymru gymryd rheolaeth lawn o siapio ei dyfodol economaidd ei hun. Ond nid yw hyn yn nod ynddo’i hun. Y rheswm pam yr wyf am i Gymru gryfhau’n economaidd yw er mwyn codi plant allan o dlodi, i wobrwyo dyhead, i ganiatáu rhoi mwy o gymorth i’r rhai sydd ei angen, i helpu busnesau i weld Cymru fel lle i lwyddo, i wneud hon yn wlad o gyfle go iawn. Mae’n ymwneud â gweld hyder cenedlaethol a thegwch cymdeithasol yn tyfu law yn llaw â ffyniant economaidd, er lles pawb yng Nghymru.

Mae’n ymwneud â dod â swyddi gwell a mynd i’r afael a than-gyflogaeth. Mae gwell swyddi yn dod trwy well sgiliau. Mae hynny’n golygu trawsnewid addysg a sicrhau bod sgiliau’n cyd-fynd ag anghenion busnesau. Mae swyddi gwell yn golygu cyflogau gwell. Mae cyflogau gwell yn golygu derbyn mwy o drethi a sylfeini cyllidol cadarnach.

Er mwyn cyrraedd y pwynt hwn, mae angen i ni fod yn benderfynol o radical yn y ffordd yr ydym yn mynd i’r afael ag anghenion a dyheadau economaidd Cymru. Dydyd rheoli ddim yn ddigon da. Ymddengys bod gormod o hanes economaidd Cymru ddiweddar yn ymwneud â rheoli dirywiad, ond nid yw hyd yn oed yn dod â rhywfaint o lwyddiant trwy reolaeth gyson yn ddigon da. Mae angen twf gwirioneddol arnom, ehangiad go iawn o orwelion economaidd, a rhaid inni fod yn benderfynol wrth geisio cyflawni hyn ac yn ein huchelgais i lwyddo.

Yn ystod fy amser fel Gweinidog Cysgodol Economi Plaid Cymru yn y 4ydd Cynulliad, roedd nifer o faterion yn fy marn i yn dal yn berthnasol iawn heddiw: yr angen am gomisiwn seilwaith, gyda chylch gorchwyl llawer ehangach na’r comisiwn a sefydlwyd bellach gan y Lywodraeth Cymru, i arwain buddsoddiad biliwn o bunnoedd ym mlociau adeiladu ein cenedl – o gysylltiadau trafnidiaeth sy’n uno’r genedl i seilwaith digidol; fy mhenderfyniad i gynyddu cyfran y gwariant caffael yng Nghymru a gedwir o fewn economi Cymru i oddeutu 75% o’r cyfanswm, gan greu 40000 o swyddi efallai; sefydlu asiantaeth datblygu newydd sy’n edrych allan tuag at farchnadoedd allforio newydd i’n cwmnïau cynhenid a chwilio am fuddsoddiad cynaliadwy newydd; ehangu rhyddhad ardrethi busnes ac ehangu cefnogaeth ar gyfer busnes trwy Fanc Cymru cyhoeddus sy’n fwy uchelgeisiol a phellgyrhaeddol a all godi cyfalaf benthyciad ac ecwiti i fusnesau yng Nghymru.

Yn ogystal, mae’r angen sylfaenol i osod ein system addysg ar sylfaen gadarnach, ar bob lefel. O wella safonau ar draws y sectorau cynradd ac uwchradd trwy annog a gwobrwyo rhagoriaeth addysgu, i gryfhau gallu’r sector AB fod wrth wraidd datblygu sgiliau ar gyfer busnes a diwydiant yng Nghymru, a chryfhau arloesedd ymchwil a datblygu ar draws addysg uwch a diwydiant, sy’n hanfodol mewn byd sy’n symud yn gynyddol tuag at economi wybodaeth. Yn amlwg, mae sefyllfa lle mae gwariant y Llywodraeth a’r cyngor ymchwil ar ymchwil a datblygu yn ddeg gwaith yn fwy y pen yn Ne Ddwyrain Lloegr nag yng Nghymru yn ein gadael ni mewn o dan anfantais mawr.

Arloesedd yw’r edau euraidd. Er mwyn efelychu’r math o dwf economaidd parhaus a adfywiodd economi Gwlad y Basg, er enghraifft, mae’n rhaid i Gymru ddod yn arloeswr go iawn ym mhob maes o gynllunio economaidd. Rhaid inni chwilio am opsiynau allforio newydd a bod yn hyderus ynglŷn â lle mae Cymru yn cyd-fynd orau o fewn marchnadoedd rhyngwladol; rhaid inni adnabod ac arbenigo mewn sectorau allweddol; mae’n rhaid inni ddatblygu strategaeth ynni / ddiwydiannol wedi’i adeiladu ar wneud y mwyaf o gynnyrch ein adnoddau naturiol, a cheisio ffyrdd i ychwanegu gwerth ato trwy allforio sgiliau / technolegau (mae angen i ni ddatblygu rhaglen morlynnoedd llanw dan arweiniad Cymru!); a rhaid inni annog cyfraddau llwyddiant entrepreneuriaeth a entrepreneuraidd (mae ffigyrau yn dangos bod gan Gymru fwy o entrepreneuriaid dechreuol na chyfartaledd y DG, ond fod llai yn ei wneud i lwyddiant busnes).

Mae angen inni ddathlu llwyddiant busnes Cymru, ac annog menter unigol ochr yn ochr â’r cydweithredol – rwy’n gefnogwr brwd dros fenter cydweithredol a chymdeithasol. O ddarparu gofal cymdeithasol yn ein cymunedau i chwistrellu bywyd newydd i’n strydoedd mawr, credaf y dylem geisio cyfleoedd newydd i gymell cydweithredoedd. Mae cymdeithasau cydfuddiannol yn darparu model arall i’w hannog, hefyd – yn eiddo i’r aelodau, gyda elw a buddion yn cael eu rhannu.

Rydym yn wynebu’r amseroedd mwyaf heriol. Mae methiant Llywodraeth Cymru i gadw i fyny â gwledydd a rhanbarthau sy’n cystadlu mewn meysydd allweddol yn golygu nad oes gennym unrhyw opsiwn ond i anelu’n uchel. Uchel iawn. Gydag ansicrwydd Brexit hefyd ac anhrefn posib unrhyw Brexit heb gytundeb, mae arnom angen Llywodraeth sy’n ddidostur yn ei uchelgais economaidd. Fel Prif Weinidog, byddai hyn yn flaenoriaeth allweddol i mi, wrth arwain Llywodraeth Plaid Cymru yr wyf yn gwybod y gallai gyflawni, Llywodraeth sy’n cyfuno wir ddynameg a gonestrwydd. Mae gennym bolisiau a meddylwyr economaidd cyffrous yn y blaid. Mae arnom angen arweinydd a all weithredu’r syniadau hynny ac adeiladu ymddiriedaeth yn yr hyn yr ydym yn ceisio’i gyflawni ar gyfer ein cenedl.

Wrth gwrs, bydd y cyfleoedd go iawn yn dod trwy fod â rheolaeth ar y llyw ein hunain a chael y cymhelliant ychwanegol o geisio ffyniant economaidd fel cenedl annibynnol. Gall pob un ohonom uno yn awr wrth geisio gosod sylfeini economaidd cadarnach i Gymru. Pwy all wrthwynebu hynny?! Ond rmae hi wastad wedi bod yn nod i mi i berswadio eraill i fynd ag uchelgais genedlaethol i’r lefel nesaf, ac fel arweinydd Plaid, byddai hynny yn dal i fy ngyrru. Mae goresgyn rhwystrau, mynd i’r afael ag ofnau, meithrin hyder .. a pherswadio pobl o botensial economi Cymru wrth wraidd y fenter honno.

Cymru ac Ewrop: Yr Achos Economaidd dros Ail Refferendwm

Dyma fy erthygl i i’r Western Mail ddoe:

WALES AND EUROPE: THE ECONOMIC CASE FOR A NEW REFERENDUM

I have always believed that leaving the European Union would have massive implications for the Welsh economy. However, like a good democrat I had to accept that Wales, like the rest of the UK voted to leave.

In the meantime, I have followed the withdrawal negotiations conducted by the UK Government with trepidation. Theresa May’s negotiating stance is determined by what she can get through her party rather than the interests of Wales and the Welsh economy. Her latest position-the Chequers deal-seems to be such a poor compromise that it is rejected by both pro-Europeans and Brexiteers. It is also likely to be rejected by the European Commission. We are therefore left with the prospect of a no-deal option which would be disastrous for us.

The implications of a no-deal option are now being laid bare for all to see. The first batch of technical papers issued by the UK government predicated a nightmare scenario of increased red tape, patients being denied access to medicines, and holiday makers being hit with hikes in bank charges. The implications for Northern Ireland are so bad that the Brexit Minister refused to say what the consequences of a no deal were! No doubt further papers will be released explaining the need for customs posts, the introduction of trade tariffs and the full implications of non-preferential WTO terms.

Even without these latest revelations the implications of leaving the EU for Wales were bad enough. The Treasury has only guaranteed access to EU funds until the end of the current round, with no guarantees beyond that date. Welsh researchers are already finding it difficult to secure partners for accessing Horizon 2020 research funds.
What we need to remember however is that even if we were to receive the full shortfall following the loss of CAP and Structural Funds, the lack of access to the single market poses an even more significant threat to the health of the Welsh economy. Access to the single market and the attempt to standardise conditions of access across the member states has provided Welsh businesses and companies which employ a significant number of people in Wales with opportunities to export without massive distortions and barriers to competition.

Being outside the single market means that Wales and its exporters are denied full access to our most important trading block and we will be disadvantaged by not being able to influence the rules by which we trade.

Leave campaigners deliberately confused voters with the idea that a country could have a free trade agreement which would give all the advantages of access to the single market but without the need for the free movement of people. But the free movement of goods and services cannot be secured without the free movement of people and acceptance of the other rules of the club. The European country with the closest relations with Europe outside the Union is Norway. The price it pays is making a financial contribution to the EU and being bound by the rules without any direct voice in shaping those regulations forming part of the single market.

The latest export figures show that 37% of Welsh exports by value (£1.124b) went to the EU. This is significantly higher than exports to other parts of the world, with 23% going to the USA and Canada and 15% to Asia. For Wales’ food and drink sector the EU is a vitally important market with 90% of our exports valued at £274m going to EU countries (2014 figures Business Wales).

Welsh GDP already low in proportion to the EU average is also likely to be adversely affected by the loss of EU membership. East Wales is at 93.7% and West Wales and the Valleys at 67.4%. This compares say to the Basque country at 116.1% and Catalunia at 110.7%. The loss of export markets will clearly affect Wales’ performance in terms of competitiveness and productivity leading to an impact on wage levels and unemployment. Multi-national companies such as Airbus, Ford, Toyota and others are likely at the very least to delay investment decisions and at worst transfer future investments to the European mainland. New inward investment opportunities are likely to be lost as companies will no longer see Wales as a platform for exporting to other EU countries.

Since I no longer have confidence in Theresa May’s ability to deliver a ‘good Brexit’ for Wales because of the massive divisions in her own party and given that the likelihood of a no-deal scenario is more likely by the day, I have come to the conclusion that we should be demanding a fresh referendum. It should be a binary choice, either to back a deal struck by Theresa May (or no deal if that happens) or to stay in the EU. The people of Wales stand a better chance of making an informed choice this time round, given that the full implications of Brexit have been laid bare.

Neges gan Rhun ap Iorwerth i Pride Cymru

Mae Pride Cymru yn ddathliad gwych o gydraddoldeb ac o bwysleisio’r neges ein bod yn Gymru gynhwysol sy’n credu mewn cariad yn hytrach na chasineb; gwlad sydd yn gwrthwynebu unrhyw fath o homoffobia, deuffobia a thrawsffobia; ac yn wlad sy’n cydnabod a gwerthfawrgoi cyfraniad y gymuned hoyw, deuryw a thrawsrhywiol yng Nghymru.

Dwi’n falch o’r gwaith mae Plaid Cymru wedi bod yn ei wneud ar hyn trwy’r portffolio iechyd – yn galw ar ail-gategoreiddio materion hunaniaeth rhyw ar wahân i iechyd meddwl a’i gwneud yn amod yn ein cytundeb cyllideb gyda Llywodraeth Cymru i sefydlu clinig hunaniaeth rywedd ar gyfer Cymru i roi’r cymorth a’r gefnogaeth sydd eu hangen ar bobl drawsryweddol.

Ond mae mwy i’w wneud, a rhaid i ni sicrhau fod Brexit a thwf gwleidyddiaeth adain dde ddim yn cael effaith negyddol ar hawliau cydraddoldeb unrhyw garfan o’n cymdeithas.

Mae Pride Cymru yn gyfle da i ddatgan y neges honno, felly pob hwyl i’r digwyddiad eto eleni.

Colofn Rhun ar gyfer yr Holyhead and Anglesey Mail 18.07.18

Roeddwn yn falch o gael fy newis yn y balot yn ddiweddar i gyflwyno dadl fer i’r Cynulliad ar bwnc o’m dewis.

Ar ôl cael cywed am (a chel gweld drosof fy hun yn ystod ymweliad diweddar) y gwaith rhagorol sy’n cael ei wneud gan adran gwyddorau eigion Prifysgol Bangor ym Mhorthaethwy a bod yn ymwybodol o botensial Ynys Môn o ran ynni morol yn ogystal ag ymchwil, penderfynais ddefnyddio fy amser yn siambr y Cynulliad i drafod dyfodol y llong ymchwil Prince Madog.

Rwy’n siŵr y bydd y Prince Madog yn olygfa gyfarwydd i lawer ohonoch sydd wedi ei weld ynghlwm wrth y pier ym Mhorthaethwy. Dyma’r llong fwyaf i’w gweld yn rheolaidd ar y Fenai ac mae pawb sy’n falch ohoni yn gwybod ei bod yn symbol o ragoriaeth yr Ysgol Gwyddorau Eigion ym Mangor.

Roedd fy nadl nid yn unig yn dathlu y rôl honno, ond hefyd yn pwyso ar Lywodraeth Cymru bwysigrwydd y Prince Madog rwan a’i botensial cenedlaethol am flynyddoedd i ddod, gan wneud yr achos iddo gael ei wneud yn Long Ymchwil Morol Cenedlaethol i Gymru. Mae gan Iwerddon ddau yn barod!

Mae ardal morol Cymru yn cynnwys adnoddau naturiol gwerthfawr ac amrywiol a all ddarparu cyfleoedd economaidd a chymdeithasol sylweddol, ac sy’n cyfrannu at les y genedl a chenedlaethau’r dyfodol. Ond, mewn gwirionedd, gwyddom bron ddim am yr adnoddau hynny. Mae’n syfrdanol gyn lleied o wely’r môr sydd wedi’i fapio, o ystyried y mapio manwl ar y tir.

Mae mapio o’r fath yn flaenoriaeth ar lefel yr UE ac wedi bod ers peth amser, ond ni fu unrhyw gynllun cydlynol ar gyfer y DU – dim cynllun i Gymru. Mae’r broses o gasglu data wedi bod yn ad hoc. Nid yw wedi’i gydlynu’n iawn, a rhaid i hynny newid. Wrth gwrs, mae gennym yr adnodd y mae angen inni wneud y gwaith hwnnw: y Prince Madog. Gadewch i ni fod yn arloesol a gwneud iddo ddigwydd.

Mae disgyblion Ysgol David Hughes yn sicr yn gwybod beth yw arloesi! Cefais amser gwych yn siarad am fusnes ac entrepreneuriaeth yn Ffair Arloesi Ysgol David Hughes yr wythnos diwethaf. Roedd y ffair yn llawn syniadau gwych a grŵp gwych o fyfyrwyr. Dechreuwyd Dillad Arfordir yn y ffair y llynedd, ac maent wedi mynd o nerth i nerth, a newydd lansio cynnyrch newydd. Mae angen inni gefnogi a hyrwyddo’r entrepreneuriaid ifanc hyn. E wch amdani gyda’ch cynlluniau! – Dymunaf y gorau i chi gyd.

Fideo: Diogelu dyfodol y Prince Madog: Yr achos dros gael llong ymchwil forwrol genedlaethol i Gymru

Fy Nadl Fer yn y Senedd yr wythnos hon: Diogelu dyfodol y Prince Madog: Yr achos dros gael llong ymchwil forwrol genedlaethol i Gymru

Mae ardal forol Cymru’n cynnwys adnoddau naturiol gwerthfawr ac amrywiol a all gynnig cyfleoedd economaidd a chymdeithasol sylweddol ac sy’n cyfrannu at les y genedl a lles cenedlaethau’r dyfodol. Ond, mewn difrif, dydym ni’n gwybod fawr ddim manylion am yr adnoddau yna. Mae’n rhyfeddol cyn lleied o’n gwely môr ni sydd wedi cael ei fapio o ystyried manylder mapio’r tir. Ac mae mapio o’r math yma’n flaenoriaeth ar lefel Undeb Ewropeaidd ers tro, ond nid oes yna gynllun wedi’i gydlynu ar gyfer y Deyrnas Unedig—dim cynllun ar gyfer Cymru. Mae’r broses o gasglu data wedi bod yn ad hoc. Nid ydy o wedi cael ei gydlynu’n iawn, ac mae’n rhaid i hynny newid. Ac, wrth gwrs, mae gennym ni’r adnodd sydd ei angen i wneud y gwaith: y Prince Madog.

Colofn Rhun i’r Holyhead and Anglesey Mail 25 04 18

“Gwenwch!” Yn eu lycra, fe gymerodd grŵp o feicwyr anhygoel lun cyn iddynt ddechrau eu taith o Ynys Môn i Gaerdydd, ac ymunais â nhw i ddymuno’n dda iddynt. Byddai meddwl am daith 200 milltir yn ddigon i wneud i lawer grio yn hytrach na gwenu! Fodd bynnag, dwi wedi gwneud y daith fy hun, ac yn gwybod teimlad mor braf ydy hi i gyrraedd pen y daith – yn enwedig ar ôl codi arian neu ymwybyddiaeth ar gyfer achos da.

Yn yr achos yma, yr Hosbis Dewi Sant newydd sy’n cael ei agor yn Ysbyty Penrhos Stanley yng Nghaergybi. Roedd Cadeirydd yr Ymddiriedolwyr, Lyndon Miles, ymhlith y beicwyr. Ers agor ym 1998, mae Hosbis Dewi Sant yn Llandudno wedi darparu’r gofal lliniarol gorau posibl i filoedd o bobl yn Ynys Môn, Gwynedd a Chonwy. Nawr, bydd y gofal hwnnw’n cael ei gynnig yn nes at y cartref i bobl ar Ynys Môn. Rwy’n ddiolchgar i dîm Dewi Sant am eu hymrwymiad i’r ynys.

Fe wnes i’r daith i Gaerdydd mewn ffordd llawer llai blinedig, lle roeddwn i’n gallu rhoi nifer o faterion Ynys Môn ar yr agenda. Gofynnais i’r Gweinidog dros yr Amgylchedd egluro pam mae staff sy’n monitro Afon Cefni i helpu i gynllunio amddiffynfeydd llifogydd newydd wedi cael eu symud i ddyletswyddau eraill. Nid yw’n ddigon da – mae angen atebion i’r bygythiad llifogydd gyda brys, yn Llangefni ac mewn mannau eraill.

Hefyd yn gysylltiedig â’r tywydd, rydym yn dal i ddelio ag effeithiau Storm Emma. Ar ôl dinistr y Marina, rwy’n falch o ddweud ein bod yn nesau at gyfarfod cyntaf Grŵp Defnyddwyr Porthladd Caergybi, y byddaf yn cyd-gadeirydd gydag AS yr ynys. Fe wnes i ymweld â Moelfre yr wythnos diwethaf i weld effeithiau’r storm yno hefyd. Byddaf yn helpu i gysylltu â’r awdurdod lleol ynghylch yr hyn sydd angen ei wneud i ddelio gyda’r effaith a gafodd y storm ar draeth y pentref.

Yn olaf – fe darodd storm wleidyddol Bae Caerdydd yr wythnos diwethaf gyda Llywodraeth Cymru Lafur yn bygwth mynd a’r Cynulliad i’r llys i’w atal rhag trafod adroddiad sy’n gysylltiedig â marwolaeth yr AC Carl Sargeant. Cefais fy siomi’n fawr gyda chamau gweithredu’r Llywodraeth. Mae’r Cynulliad yno i ddal y Llywodraeth i gyfrif – nid y ffordd arall rownd!

Wedi dweud hynny, efallai y bydd yn help gyda’r dasg bwysig o helpu pobl i wahaniaethu rhwng y Cynulliad a’r Llywodraeth. Y Cynulliad yw llais democrataidd Cymru. EICH llais CHI. Ac mae’n rhaid i’r Llywodraeth – y gellir ei newid mewn unrhyw etholiad – ei barchu bob amser.

Colofn Rhun i’r Holyhead and Anglesey Mail 11.04.18

Bydd nifer ohonoch wedi bod yn dilyn y ffrae diweddar dros gynlluniau’r RSPB i godi tâl o £5 am barcio yn Ynys Lawd. Rydw i’n teimlo’n anghyfforddus iawn am y newid arfaethedig yma.

Fe ysgrifennais at Bennaeth RSPB yng Nghymru y mis diwethaf, a cefais gyfarfod gyda hi yn Ynys Lawd yr wythnos diwethaf. Gofynnais iddynt ail-ystyried, gan bwysleisio pwysigrwydd Ynys Lawd i bobl Caergybi a Môn a gofyn iddynt ddatblygu cynllun fwy sensitif – pas blynyddol i bobl leol, er enghraifft, neu wahaniaethu rhwng parcio amser hir a byr. Fe ofynais hefyd iddynt rannu unrhyw elw gyda’r menter gymdeithasol sy’n rhedeg y goleudy – wedi’r cyfan, dyma pam mae lot o bobl yn ymweld ag Ynys Lawd.

Fe wnes i wrando ar RSPB hefyd. Dywedwyd wrthyf nad oedd dewis arall go iawn. Mae eu cyllid grant wedi mynd i lawr dros y blynyddoedd, ac mae angen iddyn nhw wneud Ynys Lawd yn gynaliadwy. Byddai’r tâl yn £2.50 ar amseroedd llai prysur o’r flwyddyn, yn hytrach na £5, a byddai am ddim cyn 9 y bore ac ar ôl 5 y prynhawn – delfrydol ar gyfer ymwelwyr lleol rheolaidd neu bobl sy’n mynd a’u cŵn am dro ayb (gwybodaeth bositif a ddylai wedi cael ei wneud yn gyhoeddus gan RSPB). Ond roeddwn yn dal eisiau iddynt gyfaddawdu.

Mae ymgyrch gret wedi tyfu ers i’r newidiadau arfaethedig gael eu gwneud yn gyhoeddus, ac rydw i’n ddiolchgar i bawb sydd wedi lobîo RSPB. Yn ddiweddarach yr wythnos diwethaf, dywedodd RSPB y byddent yn cyflwyno pas blynyddol o £20 i drigolion Ynys Cybi. Mae hyn yn gam yn y cyfeiriad iawn, ond mae’n dal i fod yn lot o arian, a byddai’n dda gweld y diffiniad o ‘lleol’ yn cael ei ehangu hefyd. Mae hefyd y mater o rannu elw. Ond rydym yn symud beth bynnag.

Felly gadewch i ni barhau i ddefnyddio grym perswâd…a hoffwn i RSPB ddefnyddio grym ymchwil i weithio allan sut y byddai’r tâl yn effeithio ar ddefnyddwyr lleol, gan gynnwys ymwelwyr i’r caffi, er enghraifft.

Efallai yn gyfreithiol fod Ynys Lawd yn eiddo i RSPB, ond ym Môn, rydym yn gwybod ei fod yn eiddo i ni i gyd go iawn.

Diweddariad gan Dŵr Cymru – ardal Llanddona

Newydd ddod oddi ar y ffôn efo Prif Weithredwr Dŵr Cymru Chris Jones i drafod y diweddaraf o ran eiddo sydd heb ddŵr yn Ynys Môn. Mae llawer ohonoch wedi bod mewn cysylltiad, ac rwyf wedi bod mewn cyswllt cyson gyda Dŵr Cymru. Rwy’n deall bellach mai ryw 200 eiddo sy’n dal wedi eu heffeithio – ffigwr sydd, wrth gwrs yn dal yn bryderus o uchel, ond cefais gyfle i drafod ymateb Dŵr Cymru a’r gwaith sy’n cael ei wneud i adfer cysylltiadau.

Yn gyntaf, mae’n bwysig iawn i fi bod y bobl fwyaf bregus yn cael pob cefnogaeth, ac rwy’n eich hannog i ffonio 0800 052 0130 i roi gwybod am unrhyw anghenion arbennig sydd gennych chi neu aelod o’r teulu neu gymydog. Cefais addewid y bydd pob cymorth posibl yn cael ei roi.

Rwy’n deall hefyd bod dŵr potel yn mynd i barhau i gael ei rannu yn Llanddona a Llangoed i’r bobl sy’n dal heb ddŵr.

Y cwestiwn mawr yn amlwg yw ‘pa bryd fydd y cyflenwad yn ei ôl?’. Wel yn sicr y gobaith ydi ailgysylltu erbyn heno. Mae’r system ei hun yn ôl yn ‘pressurized’ erbyn hyn, ond gyda rhai eiddo penodol ar is-rwydweithiau yn dal heb ddŵr oherwydd ‘air blocks’ yn y system, neu efallai oherwydd bod dŵr yn dal i ollwng o rai pibellau. Y gobaith yw bod pob cyswllt yn ei ôl erbyn heno, ond mae Dŵr Cymru ofn gwneud addewid llwyr rhag ofn bod problemau yn cymryd ychydig yn hirach i’w datrys mewn abell eiddo.

Plis cadwch mewn cysylltiad gyda fy swyddfa ar ebost rhun.apiorwerth@cynulliad.cymru neu 01248 723599 oes oes problemau penodol yr hoffech eu trafod.

Rwy’n ddiolchgar i Gynghorwyr lleol Plaid Cymru yn ward Seiriol am eu gwaith hwythau dros eu hetholwyr yn yr ardal sydd wedi dioddef waethaf.

Colofn Rhun ap Iorwerth i’r Holyhead and Anglesey Mail 14 02 18

Dwi’n falch o ddweud, gyntaf i gyd, fod eich Aelod Cynulliad yn dal i fod mewn un darn ar ôl gêm rygbi ffyrnig arall rhwng y Cynulliad a Thai’r Cyffredin ac Arglwyddi. Mae’n ddigwyddiad blynyddol, sy’n cael ei gynnal ar ddiwrnod gêm Cymru v Lloegr yn y Chwe Gwlad. Fe enillodd y Cynulliad unwaith eto (am y 7fed gwaith yn olynol rwan) ar ddydd Sadwrn, ond yn fwy pwysig, cawsom gyfle eto i godi ymwybyddiaeth o’n helusen, Bowel Cancer UK/Beating Bowel Cancer. Mae fy nghyd-weithiwr ym Mhlaid Cymru, Steffan Lewis AC, yn brwydro canser y coluddyn ar hyn o bryd, ac roedd o’n flaenllaw yn ein meddyliau wrth i ni gamu ar y cae ym Mharc Rosslyn yn Llundain.

Hefyd ar thema chwaraeon, hoffwn ddiolch i Ray Williams o Glwb Codi Pwysau a Ffitrwydd Caergybi ac Ynys Môn am roi tystiolaeth mor rymus i Bwyllgor Iechyd y Cynulliad yr wythnos diwethaf ar yr angen am fesurau brys i gynyddu gweithgaredd corfforol ymysg pobl ifanc. Roeddwn i eisiau iddo ddod i siarad gyda ni am fy mod yn gwybod gymaint o ddadleuwr angerddol a gwybodus ydy o yn y maes yma. Mae hi i fyny i ni fel Aelodau Cynulliad rwan i wneud yr achos dros weithredu gan y Llywodraeth.

Roedd fy ymarfer i gyda grŵp arbennig o ddisgyblion ysgol ar Ynys Môn yr wythnos ddiwethaf o natur feddyliol yn hytrach na chorfforol. Mae hi wastad yn braf cael cyfarfod gyda disgyblion, ond rhaid i mi ddiolch yn fawr i ddisgyblion blynyddoedd 3 a 4 yn Ysgol Henblas am wneud gwaith cartref mor dda cyn ein cyfarfod, fel fy mod wedi wynebu awr a hanner o gwestiynu di-dor. Fe wnes i wir fwynhau fy hun gyda chi – diolch bawb.

Mae ein hymchwiliad Pwyllgor Iechyd i weithgaredd corfforol wedi’i anelu at ddisgyblion fel nhw – gan roi bob cyfle iddynt aros yn heini ac yn iach. Yn ogystal â bod yn dda iddyn nhw, mae hefyd yn rhan o strategaeth tymor hir sydd ei angen arnom i gadw pwysau oddi ar yr NHS a’r system ofal – gan gadw pobl yn iach ac allan o’r ysbyty. Fe ddangosodd fy ymweliad i “bentwr diogelwch” Ysbyty Gwynedd yr wythnos cynt y math o bwysau mae nhw odano. I’r holl ddoctoriaid, nyrsys, rheolwyr a staff eraill, diolch am y croeso a’r mewnwelediad.