Bydd Rhun ap Iorwerth yn ysgrifennu at Lywodraeth Cymru ynghylch marwolaethau sy’n gysylltiedig â chyffuriau ar Ynys Môn

Mae Aelod Cynulliad Plaid Cymru Ynys Môn, Rhun ap Iorwerth, yn bwriadu ysgrifennu at Lywodraeth Cymru i ofyn am fwy o gefnogaeth i etholwyr yr Ynys sy’n cael trafferth gyda’r broblem o fod yn gaeth i gyffuriau a sylweddau.

Fe gododd Mr ap Iorwerth y mater gyda’r Gweinidog Iechyd, Vaughan Gething, gan fod rhai o’r etholwyr wedi mynegi eu pryder ynglŷn â marwolaethau yn sgil camddefnyddio cyffuriau ar yr Ynys.

Gofynnodd Mr Gething i AC Ynys Môn ysgrifennu ato ynghylch y pryderon sydd wedi’u codi a chytunodd i ymchwilio ymhellach i’r mater.

Dywedodd AC Plaid Cymru:

“Rwyf wedi dod yn ymwybodol o’r hyn sy’n ymddangos yn batrwm pryderus iawn o farwolaethau sy’n gysylltiedig â chyffuriau ar Ynys Môn yn y cyfnod diweddar. Rwy’n dweud fy mod wedi dod yn ymwybodol o hyn oherwydd ni chafwyd unrhyw gyhoeddusrwydd ynglŷn â’r mater hwn, ac mae’r hyn a glywais wedi dod gan bobl yn ein cymunedau yn siarad â mi i rannu eu pryderon.

“Credaf ei bod yn gywir i ddweud y bu nifer o farwolaethau yn ardal Llangefni mewn cyfnod byr yn ddiweddar, a’r prif bryder yw bod pobl sydd yn camddefnyddio cyffuriau wedi bod yn cymysgu cyffuriau bensodiasepin gyda sylweddau eraill ac mae’r canlyniadau wedi bod yn drasig.

“Ar ôl gwneud ymholiadau gyda’r heddlu a’r crwner, mae’n ymddangos nad yw data’n cael ei gasglu yn nhermau cyffur penodol a allai achosi marwolaeth, ac mai dim ond fel ffactor cyfrannol y caiff ei gofrestru.

“Yn ogystal â chodi cwestiwn ar y mater hwn yn Siambr y Cynulliad heddiw, byddaf yn ysgrifennu at Lywodraeth Cymru i ofyn iddynt edrych i mewn i’r marwolaethau hyn, i ymchwilio i’r posibilrwydd o batrwm sydd yn bodoli, ac yn apelio am gefnogaeth ychwanegol sydd yn amlwg ar frys er mwyn cynnig help i’r rhai sy’n gaeth i gyffuriau fel y gallwn atal y marwolaethau trasig yma.”

Byddai datganoli cyllido isadeiledd rheilffyrdd yn helpu i uno Cymru, medd Rhun ap Iorwerth

Byddai datganoli y cyfrifoldeb a’r cyllid am isadeiledd rheilffordd i Gymru yn caniatau i ni greu rhwydwaith reilffordd a allai wirioneddol uno’r genedl, medd Aelod Cynulliad Plaid Cymru Ynys Môn Rhun ap Iorwerth.

Yr wythnos hon, croesawodd y Gweinidog Cysgodol dros Economi a Chyllid adroddiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu cynlluniau i gael pwerau dros isadeiledd rheilffordd wedi’i ddatganoli i Gymru – rhywbeth mae Plaid Cymru wedi bod yn galw amdano ers amser maith.

Mae ystadegau yn dangos mai dim ond 1% o holl gyllid llywodraeth y DU ar gyfer gwella isadeiledd rheilffordd a gafodd ei fuddsoddi yn y rhwydwaith yng Nghymru, er bod 11% o’r rhwydwaith rheilffordd gyfan yng Nghymru.

Bu’r AC Plaid yn dadlau mai ‘arian mân’ fyddai’n ei gostio i fuddsoddi mewn creu rhwydwaith rheilffordd i uno’r genedl, o’i gymharu â’r £150bn sy’n cael ei wario ar rai o’r prosiectau isadeiledd rheilffordd mawr yn Lloegr ar hyn o bryd.

Dywedodd Mr ap Iorwerth:

“Rydw i’n croesawu’n fawr yr adroddiad sy’n amlinellu gweledigaeth i gymryd rhagor o gyfrifoldeb am ddatblygu isadeiledd rheilffyrdd. Rydw i’n ei groesawu fo am ein bod ni fel plaid wedi bod yn galw am hyn ers blynyddoedd lawer. Mae o’n adlewyrchu’r hyn yr ydym ni wedi bod yn ei ddweud, a’r consensws sydd wedi datblygu o fewn y Senedd.

“Rydym yn gwybod bod yna danfuddsoddi dybryd wedi bod yng Nghymru — dim ond 1 y cant o’r arian sydd ar gael i wella rhwydwaith Prydain yn cael ei wario yng Nghymru, er fod 11 y cant o’r rheilffyrdd yma.”

“Rydw i’n falch o weld y cyfeiriad at agor coridor i lawr y gorllewin, at fuddsoddi o Amlwch drwodd i Fangor ac wedyn ar draws drwy Gaernarfon i lawr tuag at Aberystwyth, agor y llinell yna o Aberystwyth i Gaerfyrddin, lawr i Abertawe. Mae’n rhaid inni gael yr uchelgais yma.

“Mae pobl yn dweud fod y rhain yn fuddsoddiadau mawr, ond edrychwch ar y buddsoddiad sy’n digwydd yn Lloegr ar hyn o bryd, lle mae gennych chi £56 biliwn yn mynd i HS2, £30 biliwn yn mynd i Crossrail 2, £70 biliwn yn mynd i Transport for the North. Pres mân ydy’r hyn rydym ni’n sôn amdano fo er mwyn creu isadeiledd rheilffordd sy’n wirioneddol yn gallu ein huno ni fel gwlad – mae’n rhaid i ni gael y gallu i fuddsoddi mewn ehangu ein rheilffyrdd.”

Mae Rhun ap Iorwerth AC yn gwisgo pinc yng Nghynulliad Cymru i gefnogi prif ddigwyddiad codi arian Breast Cancer Now, Gwisgwch Binc

Ychwanegodd Rhun ap Iorwerth, AC dros Ynys Môn ddarn o binc at y dillad arferol i gefnogi digwyddiad codi arian pinc Breast Cancer Now sy’n cael ei gynnal ddydd Gwener 18 Hydref.

Ers cael ei lansio yn 2002, mae Gwisgwch Binc wedi codi dros £33,000,000. Mae Rhun ap Iorwerth AC yn galw ar i’w hetholwyr ymuno ag ef/hi, drwy gofrestru ar gyfer Gwisgwch Binc a helpu i sicrhau ymchwil i ganser y fron sy’n achub bywydau a chymorth newid bywyd i’r rhai y mae’r clefyd yn effeithio arnynt.

Mae Tracey Williams, 58, o Gasnewydd yn fam i ddau sy’n byw gyda chanser eilaidd y fron na ellir ei wella, ac ymunodd â Mr ap Iorwerth yng Nghynulliad Cymru yng Nghaerdydd.
Wrth drafod pam mae’n cefnogi diwrnod Gwisgwch Binc eleni, meddai Tracey:

‘”Mae’r elusen wedi fy nghefnogi ers i mi orffen triniaeth ar gyfer canser sylfaenol y fron yn 2010, ac maent wedi parhau i’m cefnogi a’m helpu drwy ddiagnosis eilaidd canser y fron. Faswn i ddim yn gallu byw fy mywyd cystal ag yr ydw i nawr heb eu cefnogaeth barhaol a’r wybodaeth y maen nhw’n ei darparu.

“Mae Gwisgwch Binc yn ffordd wych o gael hwyl a chodi arian i’r elusen hollbwysig hon, a helpu i gefnogi pobl fel fi sydd wedi dioddef o ganser y fron.”

Gall unrhyw un ymuno a Gwisgwch Binc. Bydd rhai pobl yn dewis gwerthu cacennau, tra bydd eraill yn dewis trefnu raffl a bydd rhai yn trefnu diwrnod gwisg ffansi yn eu hysgol neu weithle. Ni waeth sut y dewisodd pobl ei wisgo’n binc, bydd yr holl arian a godir yn helpu i ariannu ymchwil a chymorth hanfodol ym maes canser y fron.

Meddai Rhun ap Iorwerth AC:

“Bob blwyddyn yng Nghymru, mae tua 2,877 o fenywod yn cael diagnosis o ganser y fron ac mae dros 577 o fenywod yn marw o ‘ r clefyd. Dyna pam rwy’n annog fy etholwyr i ymuno â’r diwrnod Gwisgwch Binc ar ddydd Gwener 18 Hydref.

“Mae’r arian a godir gan y digwyddiad gwych hwn yn cael effaith mor fawr, gan alluogi Breast Cancer Now i ariannu ymchwil a chefnogaeth hanfodol i’r rheiny sy’n byw gyda diagnosis. Gobeithio y bydd pawb yn ei gwisgo’n binc yr Hydref hwn ac yn cefnogi’r achos pwysig hwn. ”
Meddai’r Farwnes Delyth Morgan, Prif Weithredwr Gofal Canser y Fron a Breast Cancer Now:

“Mae canser y fron yn effeithio ar gynifer ohonom o hyd, a’n nod fel elusen erbyn 2050 yw y bydd pawb sy’n datblygu canser y fron yn byw, ac yn cael eu cefnogi i fyw’n dda. Mae’r arian a godir drwy ei wisgo’n binc mor hanfodol i hyn, gan ein helpu i ariannu ymchwil hanfodol i ganser y fron a chymorth i’r rhai y mae’r clefyd yn effeithio arnynt.

“Drwy wisgo pinc, rydym yn gobeithio y bydd Rhun ap Iorwerth yn annog mwy o bobl i wisgo pinc ar 18 Hydref ac yn ein helpu i barhau i ariannu ymchwil a chymorth hanfodol ym maes canser y fron. ”

Gall unrhyw un ymuno a Gwisgwch Binc. Bydd rhai pobl yn dewis gwerthu cacennau, tra bydd eraill yn dewis trefnu raffl a bydd rhai yn trefnu diwrnod gwisg ffansi yn eu hysgol neu weithle. Ni waeth sut y dewisodd pobl ei wisgo’n binc, bydd yr holl arian a godir yn helpu i ariannu ymchwil a chymorth hanfodol ym maes canser y fron.

Ym mis Ebrill 2019, unodd Gofal Canser y Fron a Breast Cancer Now i greu elusen gynhwysfawr gyntaf y DU ym maes canser y fron, yn unedig o amgylch yr uchelgais a rennir y bydd pawb sy’n datblygu canser y fron erbyn 2050 yn byw, ac yn cael cymorth i fyw’n dda. Bydd pob rhodd Gwisgwch Binc yn helpu tuag at y nod hwn.

Gwisgwch Binc ar 18 Hydref a chodwch arian ar gyfer ymchwil a chymorth canser y fron. Ewch i wearitpink.org i gofrestru a hawlio eich pecyn codi arian am ddim.

Dyddiadur Profiad Gwaith – Ela Rawling

“Roedd hi’n wythnos ddifyr dros ben, a rydw i wedi dysgu cymaint am sut beth fyddai gweithio i’r Cynulliad, a wedi mwynhau fy hun yn ofnadwy.” – Ela Rawling Heywood, Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch

01/07/19 – Ar ol cyrraedd y swyddfa dydd Llun ges i gychwyn ar wneud gwaith achos, oedd yn ymwneud a mynediad merch ifanc gydag anabledd i addysg leol. Cefais eistedd mewn cyfarfod ynglyn a ffibr broadband a’r opsiynau i bobl sydd yn byw mewn pentref ble nad oes cyswllt cryf. Wedi hynny daeth cwyn i mewn ynglyn a diffyg offer mewn lleoliad cyhoeddus. Cafwyd canlyniad llwyddiannus i’r broblem yma at ddiwedd yr wythnos.

02/07/19 – Teithiais i Gaerdydd ar y nos Lun, er mwyn cael profiad gwaith yn y Cynulliad am ddau ddiwrnod. Mi es i gyfarfod ynglyn a dyfodol cyllidol i ddechrau, ac yna paratoi pwyntiau allai fod yn ddefnyddiol i Rhun at y Siambr. Ar ol cinio dyma alw heibio dau ddigwyddiad galw-mewn, y cyntaf ar gyfer dysgwyr Cymraeg a’r ail efo cwmni Morlais, sydd wedi ey lleoli yma yn Môn. Mi wnes i hefyd eistedd mewn ar gyfarfod ynglyn ag ynni Niwclear. Ar ol cyrraedd yn ôl i’r swyddfa mi wnes i greu gwahoddiadau ar gyfer Cyfarfod y Grwp Trawsbleidiol ar Gymru Rhyngwladol, cyn gorffan diwrnod diddorol iawn.

03/07/19 – Dydd Mercher oedd fy diwrnod olaf yn y Cynulliad, ac yn anffodus doedd Rhun ddim yn gallu bod yna am ei fod mewn Angladd. Ond cafais barhau gyda’r gwahoddiadau, a gwneud ymchwil am Tecwyn Jones sef dyn o Ynys Mon oedd wedi gweithio i NASA, yn barod ar gyfer araith 90 eiliad Rhun.

04/07/19 – Ar y dydd Iau yn Llangefni mi ddechreuais trwy ddraftio e-bost ar gyfer rhywyn oedd yn dymuno derbyn llythyrau Cymraeg, dim Saesneg gan yr Ysbyty. Bues I’n ymateb I wahoddiadau ar ran Rhun ap Iorwerth a drafftio llythyrau llongyfarchiadau.

05/07/19 – Ar fy niwrnod olaf, bues i’n parhau i ddrafftio llythyrau llongyfarch cyn mynd i Gymhorthfa yn Biwmares. Mae Rhun yn cynnal Cymhorthfeydd bob wythnos ar hyd a lled yr Ynys er mwyn cael sgwrs efo etholwyr a cheisio datrys problemau.

Rhaid rhannu adroddiad chwythu chwiben Betsi Cadwaladr – Plaid Cymru

Mae ACau Plaid yn galw ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i weithredu’n dryloyw ar adroddiad annibynnol i wasanaethau Therapi Iaith a Lleferydd (TILL) yng Ngogledd Cymru.

Codwyd pryderon difrifol am nad yw’r adroddiad ymchwilio sydd yn ymwneud â llywodraethu clinigol a diogelwch cleifion yn yr adran TILL yn y Bwrdd Iechyd wedi rhannu’r canlyniadau gyda’r rhai a gododd y pryderon.

Dywed AC Ynys Môn Rhun ap Iorwerth ac AC Arfon Sian Gwenllian y dylid cael tryloywder llawn. Codwyd materion amrywiol yn ymwneud â gwasanaethau yn gyntaf yn 2014 gan gyn-aelod o staff, a chyflwynwyd pryder arall trwy’r broses ‘Safe Haven’ yn 2016, gan arwain at ymchwiliad annibynnol.

Ysgrifennodd Mr ap Iorwerth at y Bwrdd Iechyd ar 31 Gorffennaf 2019 yn gofyn am rannu’r adroddiad a derbyniodd ymateb gan y Cadeirydd, Mark Polin, yn nodi y bydd cyfranwyr i’r ymchwiliad wedi cyfranu gan ddisgwyl bod hon yn broses gyfrinachol, a bod y Bwrdd yn bwriadu rhyddhau casgliad y swyddog adolygu a’i argymhellion ar gyfer gweithredu.

Mae’r cais Rhyddid Gwybodaeth yn datgelu nad yw cyfranwyr wedi cael unrhyw gyfathrebiad efo’r Bwrdd Iechyd ers hynny, er i’r adroddiad gael ei gwblhau ym mis Ebrill 2019.

Dywedodd Rhun ap Iorwerth AC:

“Mae’n bwysig fod pob corff cyhoeddus yn gweithredu’n dryloyw pan godir pryderon difrifol, ac mae’n amlwg, ar y mater hwn, bod achwynwyr yn siomedig iawn gyda’r modd mae’r Bwrdd Iechyd wedi delio hefo’r mater hyd yn hyn.

“Os ydi’r Bwrdd yn aseinio aelod o staff i ffurfio set o argymhellion yn seiliedig ar yr adroddiad heb rannu ei gynnwys gyda’r rhai a gyflwynodd y cwynion – hyd yn oed fersiwn wedi ei olygu – sut y gall yr unigolion hynny fod yn sicr bod y materion a godwyd wedi cael eu trin yn agored ac yn dryloyw?”

Ychwanegodd Sian Gwenllian AC:

“Rydyn ni’n gwybod y gall plant sydd ddim yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw gyda’i cyfathrebu fod yn ioddef effeithiau gydol oes ar eu haddysg, cyflogaeth, iechyd meddwl, lles ac ati.

“Fel ACau, rydyn ni wedi dod ar draws nifer o achosion ble mae plant wedi aros yn hir am therapi, neu wedi profi therapi anaddas – un achos yn nodi aros hir am therapi yn Gymraeg, er enghraifft.

“Er ein bod yn falch bod yr ymchwiliad yma wedi’i gynnal, mae’n rhaid i ni edrych ar ei ganfyddiadau er mwyn symud y gwasanaeth ymlaen.”

Dywedodd cyn-aelod o staff o fewn gwasanaethau TILL yn BCUHB a gyflwynodd y pryderon fod yr adroddiad hwn ‘yn llawer rhy arwyddocaol i gael ei gladdu’, gan ychwanegu:

“Disgrifiodd yr ymchwilydd ei hun tra’n ysgrifennu’r adroddiad ei fod yn dasg enfawr. Cyfrannodd 32 o unigolion – llawer ohonynt mewn perygl sylweddol iddynt eu hunain – ynghylch pryder systemig gwasanaethau gwael i blant.

“Mae pryder sylweddol ynglŷn â gwastraff diofal adnoddau staff yn ogystal â diwylliant sy’n cael ei yrru gan dargedau ble roedd diddordebau rheolwyr yn drysu buddiannau plant a theuluoedd. Mae hyn yn fater llywodraethu clinigol.”

Rhaid i Lywodraeth Cymru fynd i’r afael ag argyfwng cyllido Llywodraeth Leol, meddai Rhun ap Iorwerth

Rhaid i Lywodraeth Cymru wneud mwy i fynd i’r afael â’r pwysau aruthrol y mae Awdurdodau Lleol yng Nghymru yn eu hwynebu ar ôl degawd o lymder, meddai Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros Ynys Môn Rhun ap Iorwerth.

Ar ôl dioddef toriadau mewn termau real i’w cyllidebau dros nifer o flynyddoedd, mae Awdurdodau Lleol yng Nghymru yn wynebu pwysau o dros £ 250m ar gyfer y flwyddyn ariannol sydd i ddod, ac mae Rhun ap Iorwerth, Gweinidog Cysgodol Plaid Cymru, yn credu bod rhaid i Lywodraeth Cymru wneud mwy i gynorthwyo Cynghorau ledled Cymru i ymdopi â’r pwysau yma, neu wynebu toriadau pellach i wasanaethau hanfodol.

Mewn cwestiwn i Weinidog Cyllid Llywodraeth Cymru, Rebecca Evans, yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ddydd Mercher, gofynnodd Mr ap Iorwerth am sicrwydd y byddai cynnydd mewn cyllid Llywodraeth Leol ar gyfer y flwyddyn i ddod yn cael ei flaenoriaethu, ac atebodd y Gweinidog gan nodi bod Llywodraeth Cymru eisiau cynnig y ‘setliad gorau posibl’.

Gan rybuddio am y posibilrwydd o doriadau pellach i wasanaethau hanfodol, ymatebodd Mr ap Iorwerth, gan ddweud:

“Nid yw Llywodraeth Cymru, gan ddweud eu bod am roi’r ‘setliad gorau posibl’ i Lywodraeth Leol, yn fy llenwi â hyder, ac rwy’n weddol siŵr nad yw wedi rhoi llawer o hyder i Gynghorau ledled Cymru ychwaith.

“Yn y gorffennol mae setliad gwastad ar gyfer Llywodraeth Leol wedi’i werthu fel newyddion da, ond dydi o ddim yn hynny. Yn ol Cyngor Sir Ynys Môn bydd angen £6m arnyn nhw i er mwyn aros fel mae nhw. Dyna ydi realiti’r sefyllfa.

“Mae cynghorau’n wynebu pwysau o dros chwarter biliwn o bunnoedd yn y flwyddyn ariannol nesaf a gyda chyllidebau wedi cael eu torri mewn disgresiwn yn y gorffennol, nid oes unman ar ôl i gynghorau fynd rwan heb dorri gwasanaethau, ac addysg plant ac ni allwn fforddio i dorri rheiny.

“Bu’n rhaid i Gyngor Sir Ynys Môn wneud y penderfyniad anodd i gynyddu treth y cyngor hyd at 10% y llynedd. Ni allant feddwl am ei gynyddu yr un faint y flwyddyn nesaf, ac mae llawer o gynghorau eraill yn wynebu’r un broblem.

“Ni allwn fynd yn ôl at drethdalwyr Cymru a gofyn iddynt lenwi’r bwlch, oherwydd mae pwysau anhygoel arnynt eisoes – rhaid i Lywodraeth Cymru roi mwy o arian i Lywodraeth Leol i ddatrys yr argyfwng cyllido hwn.”

‘Buddugoliaeth” i Rhun ap Iorwerth, am ddeunydd adolygu prawf theori gyrru iaith Gymraeg fydd ar gael ar-lein cyn bo hir.

Croesawyd cam a fydd yn galluogi mwy o siaradwyr Cymraeg i ddiwygio a pharatoi ar gyfer eu prawf gyrru ar-lein drwy gyfrwng y Gymraeg gan AC Plaid Cymru Rhun ap Iorwerth yr wythnos hon, ar ôl codi ‘r mater gyda Llywodraeth Cymru.

Mae profion theori wedi bod ar gael ers talwm i’w cwblhau yn y Gymraeg, ond mae diffyg adnoddau adolygu ar-lein Cymraeg wedi golygu bod llawer o siaradwyr Cymraeg wedi dewis diwygio a sefyll y prawf yn Saesneg.

Mewn cwestiwn i Weinidog Llywodraeth Cymru, Eluned Morgan heddiw ynghylch y mater hwn, cadarnhawyd y byddai deunydd adolygu’r Gymraeg ar gael ar-lein cyn diwedd y flwyddyn, gyda’r posibilrwydd o ddatblygu ap adolygu yn y Gymraeg hefyd.

Dywedodd Mr ap Iorwerth:

“Mae hwn yn fater yr wyf wedi bod yn ymwneud ag o ers cryn amser, gan fynd yn ôl i 2014 pan oeddwn mewn trafodaethau gyda’r Asiantaeth Safonau gyrru cerbydau (DVSA) ar destun profion theori iaith Gymraeg, ac argaeledd deunyddiau adolygu.

“Mae’r profion wedi bod ar gael i’w cynnal yn y Gymraeg ers peth amser bellach ledled y wlad, ond gan nad yw’r deunydd adolygu ar gael ar-lein yn Gymraeg yr hyn sydd wedi digwydd yw bod pobl wedi dewis adolygu yn Saesneg a gwneud y prawf yn Saesneg hefyd.

“Rwy’n falch bod camau yn cael eu cymryd yn awr i unioni hynny ac rwy’n edrych ymlaen at weld y deunyddiau ar gael i yrwyr sy’n siarad Cymraeg ddiwedd y flwyddyn yma.

“Derbyniais lythyr ym mis Ionawr 2015 yn amlinellu cynigion i ailedrych ar gostau a manteision posibl datblygu gwasanaeth ymarfer profion theori ar-lein yn Gymraeg. Mae wedi cymryd pedair blynedd a hanner ers hynny, ond byddaf yn cymryd y newyddion yma fel buddugoliaeth fach.

AC Ynys Môn yn cwestiynu’r Prif Weinidog ynghylch diwygio’r cynllun nofio am ddim.

Fe allai diwygio cynllun poblogaidd sy’n cynnig sesiynau nofio am ddim i blant dan 16 oed ar Ynys Môn arwain at oblygiadau sylweddol iawn i wasanaethau hamdden ar yr ynys, rhybuddiodd Aelod Cynulliad Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Disgwylir i’r cynllun nofio am ddim newydd ddisodli’r cynlluniau presennol sydd yma yn Ynys Môn, ond bydd y gyllideb ar gyfer y gweithgaredd yn cael ei thorri yn ei hanner, gan adael twll du pum ffigur yng nghyllideb hamdden y Cyngor Sir, ar adeg pan fo cyllid eisoes yn dynn, yn sgil toriadau cyllidebol.

Cododd AC Rhun ap Iorwerth y mater yma yn siambr y Cynulliad brynhawn Mawrth yn sesiwn gwestiynu’r Prif Weinidog Mark Drakeford, gan amlinellu’r sefyllfa yma ar Ynys Môn a sut mae Awdurdodau Lleol ledled y wlad wedi defnyddio grantiau fel hyn i helpu cydbwyso’r llyfrau mewn amser o gyni ariannol.

Dywedodd Mr ap Iorwerth:

“Mae goblygiadau sylweddol wrth i’r cynllun presennol ddod i ben. Boed o’n gywir neu ddim, roedd y cynllun yma wedi dod yn rhan allweddol o’r ffordd y mae Llywodraeth Leol yn talu am ei gwasanaethau hamdden oherwydd y toriadau anghynaladwy a wnaed i’w cyllidebau cyffredinol yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

“Byddai’r gyllideb ar gyfer nofio am ddim yn Ynys Môn o dan y cynllun diwygiedig yn gweld y Cyngor yn derbyn dim ond hanner yr arian cyfredol, ac yn syml ni allant lenwi’r bwlch hwnnw o ryw £ 30,000.

“Rhaid i ni weld ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i ddarparu cyllid ychwanegol i Lywodraethau Lleol mewn termau real ar gyfer y flwyddyn sydd i ddod, ond wrth drafod nofio am ddim yn benodol mae’n bwysig ystyried gwerth ychwanegol cyllid o’r fath o ran buddion iechyd yn lleihau straen yn y dyfodol ar y GIG a pha effaith mae’r penderfyniad yma yn ei gael ar genedlaethau’r dyfodol.

“Dywedodd y Prif Weinidog y bydd pedwar cynllun newydd yn digwydd yma ym Môn o ganlyniad i’r diwygiad yma, a byddaf yn cadw llygad barcud ar y buddion y mae’r mentrau newydd yma yn eu cynnig i’r ynys.”

Plaid Cymru’n barnu Yellowhammer fel “ergyd ddeuol” i Ynys Môn

Mae Plaid Cymru wedi cyhuddo Llywodraeth y DU o ddangos “dirmyg” tuag at Ynys Môn wedi i ddogfennau Operation Yellowhammer fethu a sôn am yr ynys o gwbl.

Dywedodd Aled ap Dafydd, ymgeisydd San Steffan y Blaid dros Ynys Môn, fod y ddogfen yn “ergyd ddeuol” i’r ynys, oherwydd effeithiau ofnadwy cyflafan Brexit di-gytundeb, ac oherwydd nad yw’r ddogfen yn asesu’r effaith ar Gaergybi o gwbl.

Dywedodd Aelod Cynulliad yr ynys, Rhun ap Iorwerth, fod diffyg asesiad o sut byddai cyflafan Brexit di-gytundeb yn effeithio’r ynys yn golygu fod y llywodraeth yn gwneud dim i leddfu effaith Brexit di-fargen, a fyddai’n drychineb.

Rhybuddiodd Mr ap Iorwerth y byddai Brexit di-fargen, a methu paratoi ar gyfer hynny, yn peryglu lleihad eithafol mewn masnach drwy Gaergybi, colled swyddi, ac o bosib troi Ynys Môn yn faes parcio i resi o lorïau’n aros i deithio rhwng Gaergybi a Dulyn.

Cyhoeddwyd Operation Yellowhammer, sef asesiad y llywodraeth o effaith Brexit di-fargen, ddydd Mercher, wedi i ASau gymeradwyo cynnig cyn cael eu haddoedi, yn mynnu ei gyhoeddi.

Mae’r ddogfen yn rhybuddio am brinder bwyd a meddyginiaethau, cynnydd mewn pris tanwydd, ac anhrefn sifil mewn achos Brexit di-fargen.

Dywedodd Gweinidog Cysgodol Plaid Cymru dros yr Economi a Chyllid ac Aelod Cynulliad Ynys Môn Rhun ap Iorwerth:

“Mae dogfen Yellowhammer yn dangos cyn lleied mae Llywodraeth y DU yn poeni am Ynys Môn. Mae’r ddogfen yn dangos asesiad y llywodraeth ei hun o faint o gyflafan byddai Brexit di-fargen, gyda prinder mewn bwyd a meddyginiaethau allweddol.

“Byddai oedi gwael ger porthladdoedd yn amharu ar ein hynys yn ofnadwy. Mae Brexit di-fargen yn peryglu lleihad eithafol mewn masnach drwy Gaergybi a bygythiad sylweddol i swyddi. Mae hynny yn ogystal â’r ffaith os bydd rhaid i lorïau giwio i deithio rhwng Caergybi a Dulyn, y perygl yw troi Ynys Môn yn faes parcio.

“Ac ar ben hynny, mae’r dogfen yn methu’n llwyr â gwneud unrhyw asesiad o sut byddai Brexit di-fargen yn effeithio Ynys Môn. Yr hyn mae hynny o reidrwydd yn ei olygu yw fod Llywodraeth y DU yn gwneud dim o gwbl i leihau’r effeithiau hynny.”

Dywedodd ymgeisydd San Steffan Plaid Cymru dros Ynys Môn Aled ap Dafydd:

“Mae rhyddhau dogfen Yellowhammer yn ergyd ddeuol i Ynys Môn. Nid yn unig ydyw effeithiau dinistriol Brexit di-fargen yn gwbl glir ond mae Llywodraeth y DU wedi dangos dirmyg llwyr tuag at Ynys Môn a’i phobl.

“Trwy beidio gwneud unrhyw asesiad o gwbl o’r effaith ar Gaergybi a thagfeydd ar yr ynys, mae Llywodraeth ddiofal hon y DU wedi profi unwaith cyn lleied mae’n gwybod am Ynys Môn a’i phobl, ac yn poeni amdanynt hyd yn oed yn llai.

“Byddaf yn gwarchod Ynys Môn rhag cawlach San Steffan. Nid oes bargen yn bodoli sydd cystal â’n bargen bresennol: masnach ddiffrithiant a Chymru allfrydig yn yr Undeb Ewropeaidd.”